جهان‌های فیلم: زیبایی‌شناسی فلسفی سینما

• عنوان: Film Worlds: A Philosophical Aesthetics of Cinema
• مؤلف: Daniel Yacavone (دانیل یاکاوُنه)
• ناشر: Columbia University Press (انتشارات دانشگاه کلمبیا)
• سال انتشار: 2015 | ۳۴۴ صفحه

سینما چگونه جهانی متمایز از جهان واقعی خلق می‌کند و ماهیت این «جهان سینمایی» چیست؟ کتاب برجسته و عمیق Film Worlds تألیف دانیل یاکاوُنه (Daniel Yacavone)، استاد نظریه فیلم دانشگاه ادینبرو، تلاشی جامع برای برپایی یک چارچوب زیبایی‌شناختی-فلسفی یکپارچه برای درک سینماست. نویسنده با پل زدن میان فلسفه تحلیلی نمادها (نلسون گودمن)، پدیدارشناسی تجربه حسی (میکل دوفرن)، نظریه فیلم قاره‌ای (دلوز، میتری، پازولینی) و هرمنوتیک اگزیستانسیال (گادامر)، نشان می‌دهد که فیلم‌ها صرفاً ابزار روایت داستان نیستند، بلکه کلیت‌های زیبایی‌شناختی مستقلی هستند که نحوه‌ی ادراک، احساس و درک حقیقت ما را دگرگون می‌کنند.

مسئله اصلی و تقابل فکری اثر

مطالعات سینمایی چندین دهه میان دو قطب افراطی تقسیم شده بود: از یک سو رویکردهای روایت‌شناختی و شناختی (Cognitivism) که فیلم را به عنوان معمایی روایی و فضایی داستانی برای فرضیه‌سازی عقلانی ذهن تقلیل می‌دادند، و از سوی دیگر نظریه‌های پساساختارگرا و روانکاوانه که فیلم را صرفاً به آپاراتوس ایدئولوژیک، نشانه‌های زبانی یا عقده‌های روانی فرومی‌کاستند. در هر دو اردوگاه، اثر سینمایی به مثابه یک «تمامیت زیبایی‌شناختی محسوس» نادیده گرفته می‌شد. یاکاوُنه در تقابل با این تقلیل‌گرایی‌ها، مسئله را به ساحت فلسفه هنر بازمی‌گرداند: چگونه یک فیلم فارغ از خط پیرنگ یا مفاهیم انتزاعی، به مثابه یک «زیست‌جهان حسی تام» بر روان تماشاگر عمل می‌کند؟

تز و استدلال محوری مؤلف

تز بنیادین یاکاوُنه بر تفکیک ظریف و محوری میان دو مفهوم استوار است: «جهانِ درون فیلم» (The World-In) که همان فضا، شخصیت‌ها و رخدادهای داستانی (دیژزیس) است، در برابر «جهانِ کلی اثر» (The World-Of) که تمامیت زیبایی‌شناختی، بافت بصری، ریتم، لحن عاطفی، ساختار صوتی و جهان‌بینی فلسفی کل اثر را دربرمی‌گیرد. استدلال مؤلف این است که غوطه‌وری و ارزش معرفتی سینما ناشی از جذب شدن در پی‌رنگ داستانی نیست، بلکه حاصل نوعی «احساس‌جهان سینمایی» (Cineaesthetic World-Feeling) است؛ جایی که سینما با تغییرشکل نمادین واقعیت، جهان نوینی از حقیقت حسی و اگزیستانسیال پیش روی تماشاگر می‌گشاید.

ساختار فصل‌به‌فصل کتاب

• بخش اول: جهان‌ها در دل جهان‌ها (داستان، روایت و حصار زیبایی‌شناختی): واکاوی تمایز میان جهان درون فیلم (دیژتیک) و جهان کلی اثر به عنوان تمامیت هنری خودبسنده؛ تحلیل کارکرد کادر و حصار فرمال در سینما.
• بخش دوم: جهان‌های نمادها (نمادسازی، معنا و هنر): بررسی پیوند سینما با نظریه نمادگرایی و جهان‌سازی نلسون گودمن؛ تبیین فرایند فیلم‌سازی به مثابه «تغییرشکل نمادین تجربه» و سازوکارهای سه‌گانه بازنمایی، نمونه‌آوری (Exemplification) و خودبازتابی تصویری.
• بخش سوم: جهان‌های احساس (عاطفه، احساس‌جهان سینمایی و غوطه‌وری): پیوند با پدیدارشناسی میکل دوفرن در باب ریتم و هارمونی؛ تبیین این‌که چگونه فیلم از طریق لحن، حرکت دوربین و فضا، اتمسفر عاطفی فراگیری می‌آفریند که پیش از تفکر عقلانی تجربه می‌شود.
• بخش چهارم: جهان‌های حقیقت (به سوی هرمنوتیک اگزیستانسیال جهان‌های فیلم): بررسی ارزش صدق و ادعای حقیقت در اثر سینمایی بر مبنای هرمنوتیک هایدگری-گادامری؛ فیلم نه به عنوان آینه منفعل واقعیت، بلکه مکاشفه‌ای از مناسبات انسان با جهان و هستی.

برای فهم بهتر

برای درک تمایز میان «جهانِ درون» و «جهانِ کلی»، فیلمی مانند مرد مرده (Dead Man) اثر جیم جارموش یا همشهری کین (Citizen Kane) را در نظر بگیرید: جهانِ درون اثر، ماجرای غرب وحشی و تعقیب و گریز یک حسابدار زخمی است. اما «جهانِ فیلم» در کلیت خود، حاصل فیلم‌برداری سیاه و سفید تک‌رنگ و کنتراست شدید، موسیقی گیتار الکتریک انتزاعی نیل یانگ، تدوین مکث‌دار و فضای وهم‌آلود میان مرگ و زندگی است. تماشاگر ممکن است خط پی‌رنگ را در ذهن مرور نکند، اما در تمام طول تماشا غرق در لحن حسی و اتمسفر اگزیستانسیالیستی آن جهان است؛ جایی که ماده سینما خود به یک اقلیم زیستی تام بدل می‌شود.

سه نکته کلیدی اثر

1. فراتر رفتن از دوگانه کهنه فرمالیسم و رئالیسم: یاکاوُنه نشان می‌دهد که سینما برای رئالیست بودن نیازی به ثبت فتوگرافیک خام ندارد؛ ساختار فرمال و استعاری اثر خود سازنده شیوه‌ای از بودن در جهان و مکاشفه حقیقت است.
2. تقدم عاطفه اتمسفریک بر قضاوت عقلانی: فیلم پیش از آن‌که کدی برای خوانش نشانه‌شناختی باشد، از طریق بافت صوتی-تصویری، ریتم و تدوین نوعی تجربه جسمانی و عاطفی یکپارچه بر تماشاگر تحمیل می‌کند.
3. سینما به مثابه جهان‌سازی فلسفی: فیلم‌سازی فرایند خلق جهان‌های ممکن است که شیوه‌های درک ما از زمان، فضا، دیگری و مرگ را از نو تنظیم می‌کند.

واژه‌نامه اصطلاحات تخصصی

• جهانِ کلی اثر (World-Of): تمامیت زیبایی‌شناختی، بافتی، ریتمیک و اتمسفریک که در برگیرنده فرم و جهان‌بینی فلسفی کل فیلم است.
• جهانِ درون فیلم (World-In / Diegesis): سطح روایی و داستانی که شامل شخصیت‌ها، زمان، مکان و وقایع پیرنگ فیلم می‌شود.
• احساس‌جهان سینمایی (Cineaesthetic World-Feeling): درک بی‌واسطه، بدنمند و عاطفی از اتمسفر حاکم بر جهان فیلم که تماشاگر را در خود غوطه‌ور می‌سازد.
• نمونه‌آوری نمادین (Exemplification): ویژگی اثر هنری که نه تنها به چیزی ارجاع می‌دهد، بلکه خواص حسی و فرمال آن ویژگی را مستقیماً در خود مجسم می‌کند.
• هرمنوتیک اگزیستانسیال سینما (Existential Hermeneutics of Cinema): رویکردی که مواجهه با فیلم را به عنوان رخدادی برای افشای حقیقت هستی و مناسبات اگزیستانسیال انسان ارزیابی می‌کند.